ماجرای شگفت‌انگیز بنجامین باتن

درمورد فیلم جدید دیوید فینچر: جهان مکان زیبایی است…

باید دست نگه‌دارند. به‌نظرم حالا دیگر هیچ کس نباید فیلم خوب بسازد. دست‌کم تا چند ماه دیگر… چون هرچقدر هم که این‌کار را خوب انجام دهد، به‌هیچ عنوان نمی‌تواند با فیلم آخر استاد ، یعنی «ماجرای شگفت‌انگیز بنجامین باتن» رقابت کند. پس بهتر است بگذارد ما دیوانگان فعلاً با همین فیلم زندگی کنیم، هر وقت موقع‌اش شد به‌شان می‌گوییم… چند روز پیش «هفت» را دیدم. نمی‌دانم چرا تابحال ندیده بودم اش. ولی حالا که آن را هم دیدم و دیروز هم «بنجامین باتن» را ، گمانم دیگر فیلمی از فینچر نمانده باشد که از دست داده باشم. (راجع‌به هفت خیلی حرف نمی‌زنم تا فرصت مناسب‌تر) حالا راحت‌تر و دقیق‌تر می‌توانم راجع به آخرین فیلمش صحبت کنم. درواقع اگر بخواهم هم نمی‌توانم صحبت نکنم. مگر می‌شود راجع به کسی که در عرضِ یک هفته چندین بار اشک‌ات را درمی‌آورد و صورت‌ات را سرخ می‌کند، حرف نزنی؟ اگر بخواهی هم نمی‌توانی.

این را حالا ، بعد از اینکه دیدن دوباره‌ی فیلم همین چند دقیقه پیش تمام شد دارم می‌نویسم؛ درحالی که هنوز گریه‌ام بند نیامده. تیتراژ را کامل دیدم و تا آخرین لحظه. مجبور بودم. دست و دلم به هیچ کاری نمی‌رفت و به حفظ شرایط کنونی راضی بودم. پس گریه کردم و تیتراژ را هم دیدم و حالا آن‌قدر انرژی و قدرت دارم که دارم این پُست را می‌نویسم.

و امّا «ماجرای شگفت‌انگیز بنجامین باتن». توصیه که خوب است، از شما خواهش می‌کنم، پیش از آنکه فیلم را ببینید این مطلب را نخوانید. خواهش می‌کنم همین الآن بروید سر خیابان، فیلم را از دستفروشی جایی تهیه کنید و ببینید، بعد. درعین حال امّا یک پیشنهاد هم دارم. فیلم را تنهایی ببینید. این‌طوری بهتر است. فقط خودتان باشید و صفحه‌ی مانیتور جلوی روی‌تان. فقط همین.

×××

برخی‌ها ترجمه کرده‌اند: «مورد عجیب بنجامین باتن». درواقع همه!
درست نمی‌دانم کجا «ماجرای شگفت‌انگیز بنجامین باتن» را خواندم، ولی آن را بیشتر دوست دارم.

کسانی که فیلم «ماجرای شگفت‌انگیز بنجامین باتن» را دیده‌اند، به دو دسته تقسیم می‌شوند. دسته‌ی اول و دسته‌ی دوم. دسته‌ی اول یعنی آن‌هایی که هیچ اطلاعاتی درمورد مضمون فیلم نداشته‌اند و دسته‌ی دوم یعنی کسانی که دست‌کم این را می‌دانسته‌اند که ماجرا، ماجرای برد پیت‌ای است که پیر به‌دنیا آمده و روز‌به‌روز جوان‌تر می‌شود. از آن‌جایی که من جزو دسته‌ی دوم بودم، وقتی صدای فیلم در آغاز به‌ام فهماند که صحنه، صحنه‌ی بیمارستان است و تصویر، تصویر بسته‌ی شخص پیری است که ناله‌های آرامی سر می‌دهد، احساس کردم این همان کسی است که پیر به‌دنیا آمده و حالا روی تخت بیمارستان است. ولی خُب می‌دانید، فیلم، فیلم دیوید فینچر است و کسی حق ندارد راجع به آن فکری بکند یا حدسی بزند. درواقع داستان، فراتر از این روایتِ کوتاهِ یک‌خطی «زندگی معکوس» بود.

به پوستر فیلم دقت کنید. کلمه‌ی «Life» به معنی زندگی را برعکس نوشته است. پشت نام «بنجامین باتن». درست می‌گویم؟! ولی ماجرا این‌قدر هم سطحی و ساده نبود. وقتی دوربین کمی از آن شخصیت پیر که فکر می‌کردم بنجامین باتن است، فاصله گرفت، متوجه زن‌بودن‌اش شدم. و همین‌طور که جلوتر می‌رفتیم همه‌اش دنبال ردِّ این عبارت بودم: «زندگی معکوس». که چه ارتباطی میان این پیرزن و دخترش با بنجامین باتن هست؟

×××

کم‌کم یکی‌یکی چیزها مشخص شدند و او مرا وارد داستان کرد. دیگر کمتر به آن عبارت یک‌خطی فکر می‌کردم و بیشتر به داستان‌هایی که آن پیرزن برایم تعریف می‌کرد. درست میانِ همین داستان‌های اولِ او بود که تکان خوردم. لرزیدم. این احساس وقتی به‌سراغم می‌آید که یک حرف درست، یک حرکت زیبا، و یک ماجرای باشکوه را می‌بینم. بارها این اتفاق برایم افتاده. این‌بار امّا وقتی این اتفاق افتاد که آن مرد ساعت‌ساز ساعتی خلاف جهت ساخته بود، و داشت فلسفه‌ی ساخت این ساعت را می‌گفت و بعد تصویر ذهنی‌اش که بازگشت پسرش به آغوش همسرش بود…: «برای پسر‌هایی که در جنگ از دست‌شان دادیم ؛ تا بلند شوند و به خانه‌هایشان برگردند. کشاورزی کنند. کار کنند. بچه‌دار شوند و یک زندگی کامل داشته باشند. شاید پسر من هم روزی برگردد. متأسفم اگر کسی را رنجاندم. امیدوارم از ساعت من لذّت ببرید.»

×××

و امّا بنجامین. فکر نمی‌کردم چنین هیولایی باشد! یعنی اصلاً راجع‌به‌اش اینجوری فکر نمی‌کردم. نمی‌دانم؛ درست نمی‌دانم. ولی شاید اگر جای آقای باتن بودم، همین کار را می‌کردم. شما نگاه کنید، او همسرش را از دست داده و آن وقت با چنین چهره‌ای به عنوان بچه‌اش رو‌به‌رو می‌شود. واکنش شما را نمی‌دانم، ولی باتن در آن لحظه آن کار را کرد. و بچه را گرفت و رفت صاف گذاشت جلوی در آن خانه. واکنش کوئینی را هم منطقی و در راستای شخصیت‌اش می‌دانم. اینکه معتقد بود آن بچه یک معجزه است و زشتی‌اش اصلاً برایش مطرح نبود. و او را برد توی اتاق‌اش. شاید اگر من هم بودم، همین کار را انجام می‌دادم. در کلّ تمام کاراکترهایی که در فیلم دیده می‌شوند، واقعاً کاراکتر هستند و شخصیت ویژه‌ی خود را دارند. فینچر هم که استاد به‌نمایش‌گذاشتنِ تمام وجوه آشکار و پنهان وجود کاراکتر‌ها در مدت‌زمانِ کوتاهی که روی صحنه هستند، است.

این عکس فوق‌العاده است. این نما محشر است. انگار به‌جای دو نفر، چهار نفر هستند!
از هر طرف نگاه کنی و هرجور که ببینی‌اش، این عکس بی‌نظیر است.

حالا حساب کنید، استادی مثل فینچر که گفتم در زمان کوتاهی ویژگی‌های شخصیت‌ها را نمایش می‌دهد، با یک شخصیتی که ۹۰ درصد زمان فیلم را سکانس‌های حضور او تشکیل می‌دهد، چه‌کارها که نمی‌تواند بکند! برد پیت این‌بار نقش را مالِ خود کرده و تماشاگر هیچ‌کس دیگری را نمی‌تواند به‌جای او تصور کند. ویژگی نقش‌های عمر و شاه‌نقش‌ها هم دقیقاً همین است. که بازیگر نقش را مالِ خود کند و فاصله‌ای بینِ نام کاراکتر و نام خودش باقی نگذارد. اینجا حالا برد پیت معرکه است. حضوری دارد که وجدانگیز است. دوست داری در تمام لحظه‌های فیلم این حضور مستدام باشد و همین‌طور هم هست. سکانسی نیست که علاوه بر گریم‌اش، در شخصیت، منش و بازی او تغییری حس نکنی. انگار خودش هم همچون بنجامین این دوره‌ی رشد و تکامل را طی می‌کند. و تماشاچی هر بار تغییری در او احساس می‌کند.

×××

و حالا می‌توان یک چیز دیگر نیز به ویژگی شاه‌نقش‌ها افزود. و آن اینکه فاصله‌ی میانِ نقش و بازیگر با تماشاگر نیز برداشته می‌شود. یعنی بنجامین گریه نمی‌کند، تا تو به‌جایش گریه کنی. بنجامین نمی‌خندد برای این‌که تو بخندی. سکوت که می‌کند، تو حرف بزن. حرف که می‌زند، تو سکوت کن. و اینکه بدانی همه‌چیز درمورد بنجامین، دقیقاً برعکس است. او از چیزی خوشش می‌آید که تو دوست نداری. و کاری را انجام می‌دهد که تو انتظارش را نداری. او کودکی سختی داشته. مجبور بوده با افرادی غیر از همسن‌و‌سال‌هایش باشد. و تنها کسی که او را جوان‌تر از چیزی که چهره‌اش نشان می‌دهد، می‌داند، دیزی است. او از همان برخورد اول چیزی را در چهره‌ی بنجامین می‌یابد که برایش جذاب است.

بنجامین: من هرگز چشم‌های آبی رو فراموش نمی‌کنم.

به‌نظرم سختی کار برد اینجا مشخص می‌شود، که چقدر برای این نقش زحمت کشیده و سعی کرده شباهت‌های خودش و او را پیدا کند، و بهترین نتیجه را ارائه دهد. و آن هم باور به این مسئله است که باید بیرون‌اش یعنی گریم و ظاهرش را در ذهن خود نابود کند و بکُشد و خودش را از درون بیابد. نقش را زیر ِ لایه‌لایه‌ی پوست‌اش حس کند. برای چه؟ عرض می‌کنم. به این خاطر که گرچه ظاهر بنجامین یک پیرمرد ۷۰ ساله را نشان می‌دهد، امّا برد پیت به‌هیچ‌وجه مشغول بازی‌کردنِ یک پیرمرد ۷۰ ساله نیست. او باید به این باور در خودش می‌رسید که نقش او الآن (مثلاً در آن صحنه‌ی به‌خصوص که در روز شکرگزاری سال ۱۹۳۰ بود) ۱۲ سال بیشتر ندارد. می‌بینید چقدر موقعیت جذابی است؟!

و خوشبختانه همین‌طور هم شد. شیطنت‌ها، کنجکاوی‌های خاص، نوع لباس پوشیدن، حرف‌زدن، حرکات و رفتار علاوه بر اینکه مالِ یک نوجوان ۱۲ ساله است (و در سنین مختلف) به‌شکل ویژه (این نکته‌اش خیلی جذاب و مهم و شگفت‌انگیز است) مخصوصِ یک نوجوانی است که به‌دلیل ویژگی‌های ظاهری روابط محدود، خشک و کوتاهی دارد و یک نوجوان عادی پرشور و نشاط کامل نیست. به همین‌خاطر است که می‌گویم برد پیت کار سختی داشته.

×××

و انگار دیزی تنها کسی است که ناخودآگاه این ویژگی بنجامین را درک می‌کند و تا ابد هم ظاهراً تنها کسی می‌ماند که می‌تواند او را بفهمد.

×××

دیزی: من خیلی جوان بودم. و تو خیلی پیر بودی.

برگردم به آن‌چیزی که به‌عنوان ویژگی نقش‌های تأثیرگذار بازیگران یا همان شاه‌نقش‌ها نام بردم. یعنی برقراری ارتباط نزدیک میان نقش و تماشاگر. و اینکه مخاطب جمال خود را در چهره‌ی آن نقش ببیند. ولی این‌بار و درمورد بنجامین، مخاطب علاوه‌بر این احساس نزدیکی، همیشه فاصله‌ی خودش از بنجامین را حفظ می‌کند. یعنی بنجامین باتن در عین حال که راوی داستان خویش است، و مثلاً درباره‌ی اولین بوسه، اولین سکس، اولین زن و… زندگی‌اش با ما صحبت می‌کند، ولی همواره یک وقار و متانتی را هم در شخصیت خود حفظ می‌کند و هیچ‌وقت آن را زیرپا نمی‌گذارد. همیشه این فاصله و این قدرت و متانت و زیبایی و وقار را در صورت و وجنات خودش دارد.

×××

کلمه‌ی باتن (Button) در زبان انگلیسی به معنای دگمه (دکمه!) است. دقیقاً هم همین‌طور است! یعنی مستر باتن، پدر بنجامین در یک کارخانه‌ی دگمه‌سازی کار می‌کند. چه جالب است که آن‌ها فامیلی‌شان براساس شغل‌شان (برعکس که هیچ‌وقت نیست!) انتخاب شده! جایی هم در آن رستوران خودِ باتن برای بنجامین تعریف می‌کند: «دگمه (Buttons) برای باتن‌ها ست! هیچ باتنی نیست که این کار رو نکنه! (لابد به جز بنجامین!)» حالا که نوبت تعریف‌کردنِ چیزهای جالب است، جالب است بدانید در ابتدای فیلم هم شوخی‌ای با همین دگمه‌ها شده. قبل از اینکه فیلم شروع شود، موقعِ نمایشِ لوگوی کمپانی پارامونت و برادران وارنر تعداد بسیار زیادی دگمه روی زمین ریخته می‌شوند و انگار مثلاً از تقابل و تمایز رنگ‌های دگمه‌ها لوگوی این دو شرکت ساخته می‌شود!

×××

امیدوارم فیلم «هفت (se7en)» را دیده باشید. آن فیلم هم کار استاد است و در نوبه‌ی خودش دیدنی. در آن فیلم برد پیت نقش مأمور پلیس‌ای به نام میلز را بازی می‌کند که در یکی از پرونده‌های‌اش با بروز قتل‌های زنجیره‌ای رو‌به‌رو شده است. او به همراه مأمور کارکشته‌ی دیگری که سیاه‌پوست، مسن و باسابقه است، به این نتیجه می‌رسند که هر کدام از مقتولین به یکی از هفت گناه کبیره آلوده بوده‌اند و کلّی هم درباره‌ی قاتل فکر می‌کنند. در پایان کار وقتی قاتل خودش را معرفی کرده و قرار است پرده از دو قتل آخر بردارد و دو مأمور را به میانه‌ی یک جاده‌ی متروکه می‌برد، برد پیت متوجه می‌شود که او همسرش را نیز به گناه حسادت کشته است. حال این قاتل روانی از میلز می‌خواهد زودتر او را بکشد و انتقام خون همسرش را بگیرد. و سامرسِت هم سعی دارد جلوی او را بگیرد تا به خواسته‌ی این قاتل تن درندهد و نگذارد او به هدفش برسد. برد پیت در این سکانس فوق‌العاده ظاهر شده. میلز سعی دارد بر احساساتش غلبه کند و گریه‌اش را نگه دارد، امّا نمی‌تواند. او از طرفی می‌خواهد با اقتدار او را بکشد و خون همسرش را پایمال نکند و از طرفی دیگر اگر این کار را بکند درواقع قدمی در راه اعتقاداتِ کثیف وی برداشته و قتل‌های او را تکمیل کرده. ولی سرآخر این‌کار را انجام می‌دهد.

در انتهای آن فیلم تماشاچی متأثر از اتفاقاتِ ناگوار پایان فیلم است (خودم را می‌گویم؛ آینه نداشتم ولی مطمئن‌ام صورت‌ام سُرخ شده بود بدونِ سیلی‌خوردن.) که دیالوگ پایانی مأمور سیاه‌پوست (سامرسِت با بازی مورگان فریمن) همچون آوار روی سرش خراب می‌شود: «ارنست همینگوی میگه: “دنیا جای خوبیه، ارزش جنگیدنو داره”… من با بخش دومش موافقم…» و تیتراژ فیلم پخش می‌شود. حالا پس از ۱۴ سال از آن فیلم، فینچر «ماجرای شگفت‌انگیز بنجامین باتن» را ساخته تا بگوید که برخلافِ سامرسِت، با بخش اوّلِّ این جمله موافق است.

یک فیلم، یک تجربه

پشت صحنه‌ی فیلم سینمایی آتش سبز هم‌اکنون از شبکه‌ی 4 سیما درحالِ پخش است. این برنامه و برنامه‌هایی شبیه آن در قالب مجموعه‌ی یک فیلم، یک تجربه قرار است پنج‌شنبه‌ها ساعت 21 از شبکه‌ی 4 پخش شود. سری قبل این مجموعه سال گذشته با پخش پشت صحنه‌ی فیلم‌های کالت و محبوب سی‌سال سینمای بعد از انقلاب ایران، همچون آژانس شیشه‌ای، من ترانه پانزده سال دارم، بودن یا نبودن و… شهرت یافت و در اوج به پایان رسید. ظاهراً تهیه‌کننده‌ی این مجموعه‌ی مستند رضا میرکریمی است که اپیزودهای مستند فرش ایرانی هم به تهیه‌کنندگی او سال گذشته از برنامه‌ی مردم ایران سلام به پخش رسید. این مستندها را از دست ندهید و اوّل بروید فیلم‌های هر هفته را ببینید، بعد هم بنشینید و پشت صحنه‌اش را به همراه گفته‌های سازندگان‌اش نگاه کنید. اگر پنج‌شنبه ندیدید، احتمالاً ظهر جمعه تکرارش را می‌توانید ببینید…

لینک‌های مرتبط:
فیلم‌های سری جدید یک فیلم یک تجربه
سری جدید یک فیلم یک تجربه

گفتگوی فریدون جیرانی با رضا عطاران درباره‌ی بزنگاهِ آثارش [+ به همراه سه پی‌نوشت]

دوئل دو مشهدی درباره‌ی رضا عطاران در برنامه‌ی دو قدم مانده به صبح
عطاران: سعی می‌کنم از همه‌چیز به نفع واقعیتِ زندگی استفاده یا حتی سؤاستفاده کنم!

همون‌جور که گفتم، دیدید که احمد پورمخبر پدر عطاران نبود و عمویش بود. اتفاقـاً از دوبی هم نیامده بود [ظاهراً این‌طور شایعه شده بود] و از اسپانیا آمده بود. خُب! دیگر چه می‌گویید؟ پیشگویی از این درست و حسابی‌تر؟!

باز هم همون‌طور که قول داده بودم، این بار فایل صوتی برنامه‌ی دو قدم مانده به صبح با حضور رضا عطاران را در سه قسمت برای دانلود گذاشته‌ام و البته بخشی از آن را هم که مهم‌تر دیدم، اینجا نوشتم تا اگر نتوانستید دانلود کنید، دست خالی برنگردید!

دانلود کنید:
قسمت اول [۱.۴۳]
قمست دوم [۱.۴۴]
قسمت سوم [۱.۴۸]
تاریخ: چهارشنبه ۲۹ خرداد ۱۳۸۷
زمان کل: ۳۰ دقیقه
حجم کل: ۴ مگابایت و ۲۸ کیلوبایت
فرمت: MP3

و البته بالاخره بزنگاه تمام شد و خیال همه‌ی منتقدان‌اش راحت شد. البته خوب هم تمام شد و پیام اخلاقی‌اش را داد. بالاخره آن همه فحش و فساحت و کثافت و دستشویی و آبریزگاه و انگشت‌بازی و خون‌بازی و بدآموزی و توهین به ارزش‌های مذهبی احتیاج به چنین پیامی هم داشت که البته هیچ‌وقت گناه آن همه اشکال را پاک نخواهد کرد! صد البته!
«خداوند از ما انتظار کارهای بزرگ ندارد. بلکه می‌خواهد کارهای کوچک را با عشقی بزرگ انجام دهیم.»
[همان‌طور که صابر بالاخره اعتراف کرد تمام خاطرات روز آخر زندگی آقاجون را نقل به مضمون کرده و دقیق نبوده، من هم می‌گویم جمله‌ی آخر سریال را نقل به مضمون کرده‌ام!]

---

می‌خوای با اعتیاد شوخی کنی؟

فریدون جیرانی: یک بیمه‌ی اساسی باید باشه برای ازکارافتاده‌ها، بازنشسته‌ها… الآن یک کارگردان هست که نباید کار کنه، ولی ناچار داره کار می‌کنه.
رضا عطاران: مثل من دیگه… من نباید کار کنم!

جیرانی: درباره‌ی بزنگاه بگو. الآن مرحله‌ی نگارش تموم شده؟
عطاران: نگارش که هیچ‌وقت تموم نمیشه توی کارهای مناسبتی!

عطاران: واقعاً بعد از هر کاری هم موهام سفیدتر میشه، هم کچل‌تر میشم، هم سن و سالم میره بالاتر.

جیرانی: از اون دست بچه‌هایی بودی که بتونی شوخی کنی، جُک تعریف کنی؟
عطاران: نه! جُک تعریف کردن که اصلاً همین الآن هم اگه بخوام تعریف کنم خیلی بی‌مزه و لوس به نظر می‌یاد!

عطاران: من بچه بودم، خونه‌مون ایوون داشت…
جیرانی: خونه‌های مشهد همه‌شون ایوون دارن.
عطاران: آره. دوطرفش هم داشت.
جیرانی: دو طرفش هم دارن. سن تئاتر بود، ایوون‌هاشون.
عطاران: بله! خودم می‌نوشتم، بعد بلیط‌فروشی می‌کردم. نوار ضبط می‌کردم می‌ذاشتم پشت پنجره‌مون. میز می‌ذاشتم و پنج ریال می‌فروختم… یکی از نمایش‌هامون ۷۰ تومن فروخت که دیگه حسابی پرفروش شده بود!

عطاران: از دوره‌ی راهنمایی دیگه به‌طور حرفه‌ای شروع کردیم کار تئاتر رو. با مرحوم حسن حامد، توی مشهد.

جیرانی: بیشتر نقش کمدی بازی می‌کردی یا جدی؟ یا قاطی‌پاتی بود؟!
عطاران: نه عموماً طنز بود.
جیرانی: دیده بودن که تو تو کار طنز استعداد داری؟
عطاران: آره… احتمالاً. نمی‌دونم. چیز جالبی هم خیلی نیست. ولی می‌گفتن خنده‌داری… توی خانواده هم این احساسه بود. سعی کردم ازش درست استفاده کنم دیگه.

جیرانی: یعنی می‌اومد اونجا اجرا می‌کرد؟
عطاران: بله.
جیرانی: چه سالی؟
عطاران: سالِ… قبل از انقلاب. و یه سه چهار سال بعد از انقلاب.
جیرانی: من یادم نمی‌یاد. یه سیاه یادم می‌یاد که تئاتری بود تو مشهد اجرا می‌کرد. اون سیاهه اسمش یادم رفته، ولی یه بازیگر کمدی بود اونجا اجرا می‌کرد.
عطاران: من یه سفید یادمه، آقای ماشاالله وحیدی.
جیرانی: اون من یادم نیست…
عطاران: آها.

عطاران: من اون موقع اصلاً نمی‌تونستم تقلید کنم… الآن‌اش هم زیاد تقلید صدا نمی‌تونم بکنم. یکی از دلایلی که رو آوردم به کار رئال، به دلیل ناتوانی در این کار است.

جیرانی: بعضی کارهای عزیز نسین رو خود مترجم هم می‌نوشت به‌جاش!
عطاران: یعنی دروغ بوده بعضی‌هاش؟
جیرانی: آره.
عطاران: نمی‌دونم!

جیرانی: متولد چه سالی؟
عطاران: من چهل‌و‌هفت‌ام.

عطاران: جزء اولین فیلم‌هایی که دیدم، یکی گوزن‌ها بود. کار آقای کیمیایی که خیلی چسبید.

عطاران: باستر کیتون که همون شاخصه‌ی صورت سنگی… خود همین… چون یه مدت به خود من هم تو مشهد می‌گفتن صورت سنگی [!] اینه که به اون توجه می‌کردم! تلفیق همه‌ی اینها، این صورت سنگی، این قصه‌های خوب، طنزهای تلخی که چاپلین داشت، از همه‌ی این چیزها سعی کردم کمک بگیرم توی کارم.

جیرانی: قسمتی از آخرین کار بازی تو رو دیدیم، خروس جنگی…
عطاران: ولی این بیشتر به هفت هشت سال پیش می‌خورد. موها پر و…
جیرانی: همین پارسال بازی کردی نه؟
عطاران: همین عید بوده… مو کاشته بودن برام!

جیرانی: در کارهای خودت چند نکته هست… یکی اینکه قصه‌هات رو هیچ‌وقت خودت ننوشتی. ولی معلومه تو ساختی. یعنی حق مؤلف برای تو محفوظه. با جزئیات. این یک… دو: با انتخاب تیپ‌های مناسب طبقه‌ای که تو انتخاب می‌کنی، شناختی که داری… این جزئیات. اولاً تو نوشته خودت دخالت می‌کنی؟
عطاران: من البته خیلی‌ها رو خودم نوشتم ها!
جیرانی: ولی اسمتو نزدی…
عطاران: مثل کوچه‌ی اقاقیا، خانه به دوش، دنیای شیرین، زیر آسمان شهر ۱ و…
جیرانی: که بهترین‌اش بود.
عطاران: متأسفانه!
جیرانی: ولی این آخری‌ها رو خودت ننوشتی.
عطاران: همون گفتم. خیلی نمی‌تونم روی همه‌چیز این‌قدر تمرکز کنم. اون‌جوری ممکنه بعد از یه کار همه‌ی موهام بریزه و بقیه‌اش هم سفید بشه و دیگه هیچی هم از صورتم نمونه!

عطاران: براساس موقعیت صحنه، لوازمی که تو صحنه هست، براساس بازیگرهایی که برای اون صحنه انتخاب شدن و نابازیگرهایی که فقط حضور دارن، براساس قابلیت‌هاشون، خودشون، لباس‌هایی که تن‌شون‌ه، اون صحنه رو طراحی می‌کنم. سعی می‌کنم به زندگی نزدیکش کنم.

عطاران: من اگه اینجا بخوام یه کاری بکنم، از این استفاده می‌کنم، از اون شالاپ‌شولوپ اون فوّاره استفاده می‌کنم، از یه تار موی شما که برگشته استفاده می‌کنم!
جیرانی: ایده‌ها… برگشته؟!
عطاران: آره… هه هه هه!
جیرانی: درست شد؟
عطاران: آره!

عطاران: نزدیک‌ترین کسی که به نقشی که نوشته شده باشه، به زور هم که شده، اگه بازی بلد نیست، به زور هم شده ازش بازی می‌گیرم. چون درسته، جایگاهش درسته و باید توی اون نقش باشه… به هر طریقی ازش سؤاستفاده می‌کنم… درواقع استفاده می‌کنم تا بازی خوبی انجام بده.

جیرانی: اصلاً مشخصه‌ی کار تو تیپ‌ها و آدم‌ها و طبقه است. این قصه‌ات هم تو همین طبقه است؟ بزنگاه…
عطاران: این قصه به خاطر طرح قصه، یک مقدار طبقه‌ی متوسط بالاتر از طبقاتی‌يه که قبلاً کار کردم. به خاطر اینکه مشکلی که توی قصه هست، دعوا بر سر یه خونه است که اون خونه باید در حدی باشه که ارزش این دعوا رو داشته باشه. کشش این رو داشته باشه که مردم دنبال کنن.

عطاران: اصل اون موضوعی که این سری خیلی دوست داشتم بهش پرداخته بشه همین اعتیاده. ما آدم معتاد داریم تو قصه. و همه‌گیر بودن اعتیاد، و حالا مسائلی که راجع به اعتیاد وجود داره. اعتیادی که الآن دیگه از روی چهره نمیشه شناخت. اطرافمون پُر هست ولی نمیشه فهمید این آدم معتاده.
جیرانی: می‌خوای با اعتیاد شوخی کنی؟
عطاران: بله.

جیرانی: یکی از مشخصه‌های کارت شوخی‌های معناداره و باورپذیر. خُب ما هجو داریم در کارهای دوستان عزیزمون که خیلی هم خوبه. ولی تو شوخی‌هات اجتماعی و معناداره.
عطاران: یک توضیح جزئی اول دادیم. راجع به توانایی‌هام. که گفتم تیپ‌سازی بلد نیستم، لهجه، تقلید صدا… امتحان کردم، خیلی لوس و مسخره میشه. مثلاً آقای شفیعی توی تیپ‌سازی خیلی حرفه‌ای‌يه و هر تیپی رو می‌تونه کار کنه. یا آقای مدیری در حیطه‌ی خودش خیلی کارش درسته. ولی خودم چون دیدم نمی‌تونم اون مدل کار رو بکنم، رو آوردم به کار رئال. یعنی اگر نقشی بازی می‌کنم عطارانی باشه که اون کار رو می‌کنه. قاتلی که عطارانه، دزدی که عطارانه، آشپزی که عطارانه…

عطاران: من تابع کارگردانم. از فیلم‌هام مشخصه. یعنی اگر ببینید مشخصه که من می‌تونستم یه کار دیگه بکنم، ولی نکردم.
جیرانی: توی کمدین‌‌های دنیا خودشون یه چیزی به نقش اضافه می‌کنن. تو شده چیزی به نقش اضافه کنی؟
عطاران: با هماهنگی با کارگردان معمولاً این کار رو می‌کنم. حتماً.

جیرانی: اگر آنی بگم بهترین فیلم کمدی، چه فیلمی تو ذهنت می‌یاد؟
عطاران: اجاره‌نشین‌ها. یا مثلاً همین کار آقای داوودنژاد، نیاز. خیلی فیلم‌ها بود… اصلاً برتری داشت نسبت به تلویزیون. از سال ۸۰ به این‌ور یه‌مقدار برعکس شده. یعنی الآن تلویزیون برتری داره به سینما. اینه که کارگردان‌های سینما هم کشش پیدا کردن به تلویزیون. مثل خود شما، آقای حاتمی‌کیا و بقیه‌ی دوستان. دلیلش اینه که انگار اینجا میشه بهتر کار کرد، میشه نتایج بهتری گرفت…

---

لینک‌های مشابه:
[خداداد عزیزی: ۳ میلیون]
[حبیب رضایی و خاطرات «من، ترانه»]
[یادداشتِ خداحافظیِ افشین قطبی]
[کیانوش عیاری؛ یک ذهنِ زیبا]
[فرار مغزها نکن: بزرگمهر حسین‌پور در تلویزیون]
[مسعود کیمیایی در دو قدم مانده به صبح]

---

پی‌نوشت اول، نقد بزنگاه: امشب نقد بزنگاه از شبکه‌ی سه ساعت ۲۳:۰۰ پخش خواهد شد. البته همزمانی این برنامه با برنامه‌ی گفتگوی ویژه‌ی احمدی‌نژاد هم در نوع خودش جالب خواهد بود. اگر این برنامه را از دست بدهید که هیچ، باید به حرف‌های احمدی‌نژاد گوش بدهید.

امّا اگر این برنامه را ببینید، حرف‌های کمال تبریزی، احمد طالبی‌نژاد، سروش صحت و خود رضا عطاران را خواهید شنید که من تابحال از هیچ‌کدام‌شان شـِـرّ و ورّ یا چرت و پرت نشنیده‌ام. پس هیچ‌وقت این برنامه را از دست نخواهم داد. این از این… شاید حتّی ضبطش هم کردم و بعداً همان را برای دانلود قرار دادم.

پی‌نوشت دوم، نقد خیابانی: سایت پرشین پتیشن که از گروه سایت‌های پرشین بلاگ است، دارد برای کنارگذاشتن جواد خیابانی رأی‌گیری می‌کند که شما هم می‌توانید از اینجا رأی‌تان را همراه با دلیل و منطق [!] بدهید. اگر خواستید می‌توانید فُحش هم بدهید؛ منطق رأی‌تان را محکم‌تر خواهد کرد!

دیروز هم امیر قادری یادداشتی نوشت دراین‌باره و فردا هم حسین معززی‌نیا ظاهراً چیزی می‌خواهد بنویسد. ولی گمان نمی‌کنم هیچ‌کدام از این‌ها بتواند ریشه‌ی این پدیده را بخشکاند. رأی من را در این نظرسنجی یک‌گزینه‌ای (که موافقان‌اش، همه‌ی شرکت‌کنندگان آن هستند) را در اینجا خواهید دید. شما هم اگر می‌خواهید نظری بدهید، از نظرات دیگران الگو بگیرید!

پی‌نوشت سوم، نقد رونمایی گلدی فرهی: از این حرکت گلشیفته فراهانی واقعاً بدم آمد و حالم از آن به هم خورد. اینکه بدون حجاب در مهمانی عوامل «مجموعه‌ی دروغ‌ها» حاضر شد و نشان داد، اگر خارج از ایران باشد یا در مهمانی‌های خصوصی لزومی نمی‌بیند حجابش را رعایت کند و پشت این حجاب، هیچ ایمانی نیست… نمی‌دانم چه بگویم. [+]

بابای عطاران زنده شده؟

» سؤال: این آقا، بابای نادر و صابر و بهجت است یا پدربزرگ درسا و فریده و فرزانه؟
» جواب: نخیر. نیست. گمان نمی‌کنم باشد.

قسمت ۱۸ بزنگاه فردا پخش می‌شود و به گمانم سریال وارد مرحله‌ی جدیدی می‌شود.

در قسمت آخری که قبل از شب‌های قدر پخش شد، دیدیم که رضا عطاران [همان نادر] در خانه را باز می‌کند و احمد پورمخبر را پشت در می‌بیند و می‌گوید: «اِ! سلام آقاجون! بالاخره به خواب من هم اومدین؟ بذارین دست‌تون رو ببوسم…» و پورمخبر که ریش کمی دارد، کمی جلو می‌آید و سریال یک هفته به حالت تعلیق درمی‌آید.

عکسی که قبلاً به عنوانِ «آقاجون» به بیننده معرفی شده، همین تصویر احمد پورمخبر است. که اگر نبود هم، آمدن او در این قسمت «بزنگاه» همه را به این اشتباه می‌انداخت که او پدر نادر و صابر و بهجت است. ولی این یک اشتباه بزرگ است احتمالاً. چون یک روزی همین احمدآقا پورمخبر در برنامه‌ی افطار شبکه‌ی دو به همراه پسرش حاضر شده بود و با همان لحن شیرین و جذاب خود، داشت داستان ورود به تلویزیون و سینمای ایران را تعریف می‌کرد. از رابطه‌اش با عطاران حرف می‌زد و با کلام شیرین‌اش برعکس سن‌اش درتضادّ کامل با پسر جوانِ ساکت و محجوب‌اش بود.

وقتی رسید به ته این داستان، گفت: [با لحن خودش بخوانید:] «تا همین سریال بزنگاه. که در خدمت آقارضا هستیم. و نقش عموی آقارضا رو داریم!» آن موقع فکر کردم، چون اصلاً در این سریال نقشی نداشته و فقط از او عکسی گرفته‌اند تا مثلاً پدر خانواده باشد، از جزئیات خبر ندارد یا فراموشی گرفته که می‌گوید: «عمو»! درحالی که قاعدتاً باید بگوید: «پدر». ولی وقتی پایان‌بندی قسمت هفدهم سریال را دیدم و کمی فکر کردم، به این نتیجه رسیدم که خودم رودست خورده‌ام و اتفاقاً عقل و حافظه‌ی احمدآقا سرجایش است! به این دلیل است که می‌گویم این آقا، پدربزرگ درسا و فریده و فرزانه نیست؛ بلکه‌ی عموی نادر و صابر و بهجت است…

قسمت ۱۸ بزنگاه فردا پخش می‌شود و سریال وارد مرحله‌ی جدیدی می‌شود. و البته معلوم می‌شود که احمد پورمخبر فراموشی داشته یا اینکه من درست حرف‌های آن‌شب‌اش را به‌خاطر نیاوردم!

---

به زودی در عکس‌سازی: با توجه به اینکه تنها سریالی که در این ماه می‌بینم، همین «بزنگاه» عطاران است، خوشحال باشید که تا آخر این ماه (و تا آخر همه‌ی ماه‌ها) فقط به همان خواهم پرداخت! یک‌چیز دست به نقد فعلاً: منتظر متن بخش‌هایی از گفتگوی عطاران با فریدون جیرانی در برنامه‌ی دو قدم مانده به صبح (که تیر امسال پخش شد) باشید تا بعد ببینیم چه می‌شود!

چه کنیم که هنرمندان هیچ‌وقت با یک وبلاگ‌نویس مصاحبه نمی‌کنند تا متن آن در وبلاگ او منتشر شود، بنابراین فعلاً مجبوریم به رونمایی مصاحبه‌های درجه‌ی دو بسنده کنیم، که البته برای اولین‌بار روی وب قرار می‌گیرند!

---

«درجه‌ی دو»‌های من:
[خداداد عزیزی: ۳ میلیون]
[حبیب رضایی و خاطرات «من، ترانه»]
[یادداشتِ خداحافظیِ افشین قطبی]
[کیانوش عیاری؛ یک ذهنِ زیبا]
[فرار مغزها نکن: بزرگمهر حسین‌پور در تلویزیون | سنگ پا]
[مسعود کیمیایی و جواد طوسی در دو قدم مانده به صبح | سنگ پا آن‌لاین]

اظهارنظرهای هنرمندان درمورد یکدیگر

لابه‌لای مصاحبه‌های نشریات در سال‌های اخیر

فکر می‌کنم نیازی به توضیح ندارد. میان مجلاتی که داشته‌ام، در چند سال اخیر، گشته‌ام و مصاحبه‌هایی که با هنرمندان مشهور شده را مدنظر قرار داده‌ام. بعد، آن دیالوگ‌هایی که هر کدام از این‌ها، در جواب به دیگری یا درباره‌ی دیگری گفته را اینجا آورده‌ام. جوری که ارتباطی کمرنگ میان هر چند تا از آن‌ها حس شود. شبیه فیلم مستندی شده که پشت سر هم هنرمندان را نشان می‌دهد که درباره‌ی موضوعی اظهارنظر می‌کنند و تدوین‌گر حرف‌های آنان را بر اساس موضوع مشترک‌شان مرتب می‌کند.
نقل قول‌ها برگرفته از مصاحبه‌هایی است که در چلچراغ، نسیم هراز، فیلم و شهروند امروز منتشر شده‌اند.

بهرام رادان: چند وقت پیش در فیلم مستند یکی از اعوان آقای کیمیایی، خیلی انتقاد نسبت به ایشان کردم. آن‌قدر که خودم بعداً ترسیدم. کیمیایی که من را دید، من را بغل کرد و من احساس کردم چه خوب بوده که صادق بوده‌ام. خیلی حس خوبی به من دست داد.

اکبر عبدی: مخملباف روزی سر اکران فیلم حاجی واشنگتن، وسط سینما، مرگ بر حاتمی گفت و شلوغ کرد. ولی بعدها گفت: آن هفته‌ای که سوته‌دلان را نبینم برای من هفته نمی‌شود و بعدها دوست بسیار نزدیک علی حاتمی شد.

قاسم جعفری: یک روز آقای مشایخی از دستم ناراحت شد. گفت آن‌قدر که برای شما مهم است که صندلی کجا باشد، اصلاً به من نگاه نمی‌کنی. مثلاً سر مسافری از هند، رفتم هند سر فرصت گشتم ساری برای شیلا خداداد پیدا کردم که خوش‌رنگ باشد که عکس خوبی داشته باشم. پس چهره برای من خیلی مهم است.

هنگامه قاضیانی: وقتی الناز شاکردوست که همکار من است و درباره‌ی بیوگرافی من چیزی نمی‌داند، فکر می‌کند من خیلی دیرتر از او شروع به‌کار کرده‌ام و امسال جایزه گرفته‌ام، نمی‌شود از دیگران انتظار داشت.

نیما شاهرخ‌شاهی: شیفته‌ی جیرانی هستم. به‌نظرم علاوه بر اینکه کارگردان بزرگی است، بازیگردان بسیار خوبی هم هست. جاهایی که بن‌بست می‌خوردم من را می‌کشید کنار، در تنهایی با چشم بسته نقش را برای من بازی می‌کرد، نه که بازی کند، فقط حس را القاء می‌کرد. اگر موفقیتی در این فیلم دارم مدیون توانایی‌های جیرانی است.

فریدون جیرانی: من کمتر بازیگری را این‌طوری دیده‌ام. آقای انتظامی هم این‌طوری است منتها ایشان منظم‌تر و دقیق‌تر این‌طوری هستند چون خودشان آدم منظم و دقیقی هستند. امّا خسرو شکیبایی اصلاً آدم منظم و دقیقی نبود. خلاقیت از بی‌نظمی‌اش بیرون می‌آمد و چون بی‌نظم بود، دیالوگ‌ها را سر صحنه می‌خواند و… خلاقیت هم همان موقع به سراغش می‌آمد.

اکبر عبدی: مثلاً خسرو شکیبایی و امین تارخ طنز را خیلی خوب می‌شناسند.

نیما شاهرخ‌شاهی: بعضی وقت‌ها بعضی تعبیرها این‌قدر اذیتم می‌کند که نگو. مثلاً می‌گویند هنرمند فلان… بازیگر… آخه بابا بازیگر عزت‌الله انتظامی است. بازیگر پرویز پرستویی است. ما بازیگر نیستیم. اسماً شاید شبیه باشیم، ولی حالا مانده تا به آن‌ها برسیم.

خزر معصومی: اولین باری که این احساس به من دست داد موقع تماشای فیلم «شیدا»ی کمال تبریزی بود. خیلی دوست داشتم نقشی که خانم لیلا حاتمی آن را بازی کرده‌اند را بازی کنم.

گلشیفته فراهانی: این‌طوری می‌شود كه خون بازی این همه جایزه می‌گیرد، ولی سنتوری فقط كاندیدای دو تا جایزه می‌شود و حتی اكران هم نمی‌شود. این را هم بگویم كه من هم خانم بنی‌اعتماد را خیلی دوست دارم و هم به نظرم بازی باران در خون بازی یكی از درخشان‌ترین بازی‌هایی بود كه من تا امروز دیده بودم.

باران کوثری: من خیلی ترانه (علیدوستی) و گلی (گلشیفته فراهانی) را دوست دارم و همیشه هم تحسین‌شان می‌کنم. امّا تا پیش از خون بازی، فرصت‌هایی را که آنان داشته‌اند، من نداشتم.

بهرام رادان: خون بازی واقعاً همین‌طور بود. تماشاچی گوشه‌ی رینگ بود، هر چی خورد، زدن‌اش.

هنگامه قاضیانی: می‌توانم بگویم باران با حضورش در تئاتر ثابت کرد که بازیگر بسیار توانایی است. برخوردهای این بازیگر از لحاظ اخلاقی خیلی خوب است. باران دختری است که می‌داند حداقل به عنوان یک هنرمند باید چگونه رفتار کند.

گلشیفته فراهانی: مثلاً محسن نامجو از كسانی هست كه من دوست‌اش دارم. نه فقط به خاطر كارش بلكه به خاطر تفكر و دید و شعرش.

محسن نامجو: با کمی دقت در رنگ خاص صدای او برای هرکس قابل فهم است که کاراکتر صوتی حنجره‌ی چاوشی کاراکتری کاملاً مشکل است. ملودی‌های چاوشی در موسیقی پاپ امروز ایران تأثیرگذارترین است.

گلشیفته فراهانی: محسن نامجو و محسن چاووشی كسانی هستند كه زیرزمینی به اینجا رسیده‌اند. كسی كمكشان نكرده. با جریانی نبوده‌اند. كارهایشان بین مردم دست به دست گشته و به این جا رسیده‌اند. من خودم وقتی صدای چاووشی پخش می‌شد گریه می‌كردم.

محسن چاوشی: واقعاً از بازی بهرام رادان لذّت بردم. وقتی قسمت‌های موزیک و خواندن شروع می‌شد، واقعاً تعجب می‌کردم. بهرام رادان به قدری خوب حس کارها را گرفته بود و همراه آهنگ‌ها لب می‌زد که فکر می‌کردم خودش کارها را خوانده و صدا، صدای خود بهرام است.

گلشیفته فراهانی: داریوش مهرجویی! دنیای رنگارنگ تو نامحدود است و رنگ‌هایش در هیچ دنیایی یافت نمی‌شود. برای همه آرزو می‌کنم فرصت این را داشته باشند که حتی شده سرکی کوچک در این دنیا بکشند… که رؤیایی است به حقیقت پیوسته.

محسن چاوشی: فکر می‌کنم آقای مهرجویی یک دروغ به من گفت و من هم یک دروغ به او. او گفت که همه‌ی آهنگ‌های من را شنیده و دوست دارد و من هم گفتم که همه‌ی فیلم‌هایش را دیده‌ام و دوست دارم.

بهرام رادان: خُب، حواس‌اش به همه چیز نیست. ولی به اون چیزی که باید باشه هست. مثلاً خیلی از وقت‌ها سر صحنه به این ‏نتیجه رسیدم که او [داریوش مهرجویی] همه چیز رو میشنوه؛ امّا کاملاً بی‌تفاوته و فقط اون جایی که موضوع بحث براش جالب بشه گوش ‏می‌کنه.‏

داریوش مهرجویی: به هر حال شاید نمی‌بایستی او [محسن چاوشی] این حرف‌ها را مطرح می‌کرد. در مورد مسائل مالی هم احتمالاً خود او مقصر است. چون هیچ‌گاه این را مطرح نکرد، چون او اصولاً بسیار خجالتی است.